główna anthropos? teksty autorzy rada recenzentów dla autorów indeksacja archiwum   English version
Ewa Sychowska

Zanikanie zwyczajów i obrzędów na Żywiecczyźnie. Kultura masowa i globalizacja jako czynniki zagrożenia tradycji lokalnej

Wprowadzenie

     Każde społeczeństwo składa się z odmiennych grup etnicznych, zamieszkujących konkretne, niewielkie obszary kraju. Regiony kreują specyficzną dla siebie, oryginalną kulturę, wchodzącą w zakres kulturalnego dziedzictwa narodu. Kultura regionalna jest od dziesiątków lat przedmiotem licznych badań. Dostrzega się w niej przede wszystkim ważne źródło ludzkich wartości o charakterze zbiorowym, a więc zasobów łączących jednostki i grupy na przestrzeni pokoleń i okresów dziejowych.
      Analizując historię ludzkich zbiorowości nietrudno zauważyć, że wielowiekowe tradycje ulegają stopniowemu zanikaniu oraz widocznym transformacjom. Wynika to przede wszystkim z dynamicznych przemian rozwijającego się świata. Zjawisko to dotyczy wszelkich kręgów kulturowych, niezależnie od lokalizacji ich przedstawicieli na kuli ziemskiej.
      W artykule podjęto próbę analizy wpływu kultury masowej i globalizacji na tradycyjne dziedzictwo kulturalne Żywiecczyzny. W części pierwszej opisano znaczenie i wartość kultury regionalnej, analizując jej sens i istotę. Rozdział drugi zawiera rozważania na temat kultury masowej i globalizacji jako czynników zagrażających wartościom kultury regionalnej. W rozdziale trzecim przeprowadzono analizę wpływu czynników masowych i globalnych na tradycyjne elementy kultury lokalnej Żywiecczyzny.
      Główną tezę artykułu stanowi stwierdzenie, że kultura masowa i globalizacja stanowią czynniki zagrożenia żywieckich tradycji regionalnych, powodując ich zanikanie i zubażające przekształcanie.

1. Kultura regionalna - znaczenie i wartość

     Region jest szczególnie ważną jednostką podziału przestrzeni. Jest tak zarówno w fizyczno-geograficznym, jak i psychospołecznym oraz mentalnym wymiarze. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że region jest jednostką ujawniające konkretne, szczególne cechy fizycznogeograficzne, społeczne oraz ekonomiczne, a także polityczne, i że dyspozycje o takim charakterze pozwalają wyodrębnić go spośród innych jednostek podziału. Warto zatem wskazać, że region jest pojęciem wieloznacznym i że jego specyfika może być ujmowana z wielu punktów widzenia[1]. W tym artykule istotne jest przede wszystkim społeczno-kulturowe oblicze regionu. Należy podkreślić, że każdy region, będący przestrzenią funkcjonowania ludzi połączonych tradycją, zwyczajami, specyficznymi odmianami języka oraz ścisłymi więzami historycznymi, kreuje określoną mikrokulturę. Mikrokultura taka jest najważniejszym czynnikiem spajającym lokalną społeczność, pozwalającym nawiązywać trwałe więzi międzyludzkie i przekazywać kulturalne dziedzictwo kolejnym pokoleniom oraz kształtującym poczucie przynależności do kulturalnej wspólnoty.
      W polskiej etnologii badanie różnych kultur regionalnych jest praktyką o długiej tradycji. Badania i publikacje ukierunkowane były zazwyczaj przede wszystkim na szczegółowe opisywanie kulturowych wyróżników grup etnicznych, żyjących na danym obszarze. Podkreślano głównie cechy charakterystyczne zbiorowości i wspólnot, przede wszystkim w warstwie folklorystycznej, ale także w obszarze cech fizycznych, takich jak specyficzne budownictwo i stroje. Analiza funkcjonowania regionalnych grup kulturowych obejmuje także wszystkie elementy składające się na lokalną samoświadomość i tożsamość, czyli zwyczaje i tradycje, wierzenia, rozpowszechnione stereotypy i mitologię[2].
      Można zatem powiedzieć, kultura regionalna to ogół zasobów i dóbr kulturalnych, wspólnych dla mieszkańców określonego regionu. Jest to pojęcie obszerne, może bowiem obejmować bardzo różnorodne elementy funkcjonowania grup i wspólnot oraz jednostek na danym terenie, zarówno w perspektywie codzienności, jak i w wymiarze historycznym. Sens kultury regionalnej jest również bardzo szeroki. Elementy tradycji wspólnej dla członków konkretnej zbiorowości zapewniają im przede wszystkim poczucie przynależności do jednoznacznie określonej grupy. Umożliwia to identyfikację z właściwym dla siebie środowiskiem społecznym oraz budowanie tożsamości związanej z pochodzeniem z danego, wąskiego kręgu. Dzięki regionalnym zasobom kulturalnym, jednostka może w satysfakcjonujący sposób umiejscawiać samą siebie w szerokim kontekście życia zbiorowego. Mała ojczyzna o charakterze regionalnym jest dla człowieka znacznie bliższa i bardziej namacalna, niż ojczyzna w sensie kraju, z którego się on wywodzi. Dużo łatwiej jest utożsamiać się z regionem i wartościami wyznawanymi przez wąską grupę osób, niż z całym państwem, w którym żyje wielomilionowe społeczeństwo. Z punktu widzenia psychospołecznych potrzeb człowieka, proces takiego utożsamiania jest natomiast bardzo ważny. Ponadto, kultura regionu wyróżnia go na tle innych, tworzących terytorium danego państwa jednostek. Regionalne zasoby kulturalne tworzą kulturę narodową, będącą jednym z najważniejszych zasobów danego społeczeństwa.
      Bardzo istotnym elementem regionalnej kultury jest tradycja, rozumiana jako ogół przyjętych na danym terenie zwyczajów i aspektów obyczajowości. Podkreśla się, że tradycja odgrywa rolę bardzo szczególną, ponieważ kształtuje tożsamość społeczną i pozwala człowiekowi oraz jego grupie odnajdywać się w zmiennych warunkach współczesnego świata. Jest przekazywana z pokolenia na pokolenie i łączy kolejne generacje danej zbiorowości. Zgodnie ze stanowiskiem A. Giddensa, tradycja jest taką formą orientacji na przeszłość, w której przeszłość ta wywiera bardzo silny wpływ na teraźniejszość. Autor ten podkreśla także, że dzięki tradycji przeszłość może zostać przez człowieka wykorzystana do wywierania wpływu na wydarzenia dnia dzisiejszego[3]. Można więc powiedzieć, że tradycja jest ważnym spoiwem regionalnej społeczności. Pozwala jej zachować tożsamość poprzez proces identyfikacji z uświęconymi na przestrzeni dziejów wartościami. Silnie wpływając na współczesność, umożliwia także kształtowanie teraźniejszości.

2. Kultura masowa i globalizacja jako czynniki wypierające tradycję regionalną

     Kultura masowa, nazywana inaczej niską, jest zjawiskiem niezwykle powszechnym. Było tak właściwie zawsze, jednak w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat zjawisko to uległo znacznemu nasileniu. W niektórych opracowaniach wskazuje się, że kultura masowa jest ubocznym produktem rewolucji przemysłowej oraz industrializmu i urbanizacji. Tradycyjnie przeciwstawia się ją kulturze wysokiej (nazywanej inaczej elitarną), określając często to, co masowe mianem wulgarnego. Nietrudno zauważyć, że w większości określeń kultury masowej obecny jest pewien pierwiastek pejoratywności. Sugeruje to jej negatywny i szkodliwy charakter, zazwyczaj podkreślany w opracowaniach. Kultura masowa pojawiła się jako najpowszechniej występująca forma organizowania kultury symbolicznej w warunkach uprzemysłowionych i zurbanizowanych społeczeństw. Jest konsekwencją przełamania izolacji społeczności lokalnych oraz dominacji wielkich aglomeracji miejskich. Dzięki uprzemysłowieniu nastąpił ilościowy wzrost społeczeństw oraz upowszechnienie nowoczesnej postaci urbanizacji. Również społeczeństwa, z których pochodzi kultura niska, bywają określane mianem masowych. Ich cechą charakterystyczną są specyficzne więzi społeczne, będące funkcją technicznego i ekonomicznego rozwoju[4].
      Kultura o charakterze masowym jest dostępna dla każdego. Musi być więc przekazem dostosowanym do odbioru przez wszelkie jednostki, niezależnie od poziomu ich intelektualnego i kulturalnego rozwoju. Kultura masowa to całość kulturalnych dóbr konsumpcyjnych, które zostały oddane do dyspozycji szerokiej publiczności. Proces ten następuje przede wszystkim dzięki wykorzystaniu sposobów masowego komunikowania, będących ważnym osiągnięciem cywilizacji technicznej. Kultura masowa zaspokaja dowolne potrzeby członków społeczeństwa, zaś potrzeby dowolne pojawiają się bezpośrednio po zaspokojeniu potrzeb najbardziej elementarnych, warunkujących przetrwanie[5]. A zatem masowy przekaz kulturalny dotyczy mimo wszystko potrzeb raczej niskich, dość prymitywnych i wspólnych dla niemal wszystkich członków społeczności.
      Warunkiem zaistnienia kultury masowej jest komunikacja, która w przestrzeni publicznej może mieć i coraz częściej miewa charakter masowy. W ramach takiego sposobu porozumiewania się, kontakty pomiędzy jednostkami i grupami przyjmują postać relacji coraz bardziej powierzchownych, płytkich i nietrwałych, a kolportowane treści są przystosowane dla masowego odbiorcy, tanie, nieskomplikowane i wygodne. Dlatego też kultura masowa implikuje proces powolnego wypierania najcenniejszych dóbr o charakterze elitarnym. Dostosowanie treści do potrzeb przeciętnego odbiorcy wymaga między innymi uczynienia jej łatwo dostępną i niewymagającą. Masowy proces recepcji takich dóbr kulturalnych jest szybki, prosty i bezproblemowy. Publiczności udostępnia się więc przekaz komfortowy i zrozumiały, przyswajalny bez konieczności angażowania większych zasobów intelektualnych czy kulturalnych. W zamian zyskuje się zaangażowanie szerokich mas oraz zaspokojenie u ludności podstawowych potrzeb rozrywki czy rekreacji kulturalnej.
      Należy wskazać, że kultura masowa, pomimo zdecydowanie pejoratywnych interpretacji, niesie także pewne pozytywne wartości. W warunkach umasowienia dóbr kulturalnych, szerokie kręgi społeczne mogą przejmować wartościowe wzorce, wypracowane na gruncie kultury elitarnej. Dzięki masowemu komunikowaniu, kultura wysoka przenika bowiem do środowiska przeciętnego odbiorcy, w pewnym stopniu i zakresie kształtując jego percepcję, intelekt, emocjonalność czy sposób funkcjonowania społecznego. Zachodzi powolny, ale trwały proces kulturalnego wychowania mas społecznych, pozwalający społeczeństwom osiągać coraz wyższe płaszczyzny kulturalnej egzystencji.
      Silnie związanym z pojęciem masowości, a ostatnio bardzo popularnym i stale obecnym w świadomości społecznej zjawiskiem, jest globalizacja. Zgodnie z ujęciem autorów Słownika języka polskiego PWN, globalizacja jest procesem polegającym przede wszystkim na znacznym zwiększeniu obrotów w handlu międzynarodowym oraz nasileniu przepływu ludzi, kapitału i technologii, czego konsekwencją jest zacieranie różnic kulturowych[6]. To popularnonaukowe określenie jest dość uproszczone, ale zadowalająco oddaje istotę procesu globalizacji, uwzględnia bowiem jego najważniejsze składowe, przekładające się na najbardziej istotne cechy. Encyklopedia Powszechna PWN proponuje natomiast definicję szerszą stwierdzając, że globalizacja jest specyficznym, dominującym na przełomie XX i XXI wieku podejściem w światowej ekonomii, demografii, a także polityce, życiu społecznym i kulturalnym, polegającym na rozprzestrzenianiu się podobnych zjawisk, niezależnie od geograficznego położenia oraz stopnia gospodarczego rozwoju danego regionu[7]. Zgodnie z tym ujęciem, globalizacja jest procesem charakterystycznym dla przełomu stuleci oraz dla czasów współczesnych. Jest więc zjawiskiem nadal przebiegającym i postępującym. Dotyczy najistotniejszych obszarów funkcjonowania cywilizacji człowieka i polega przede wszystkim na rozprzestrzenianiu się określonych zjawisk, które wpływają na codzienną egzystencję bardzo różnych grup społecznych, niezależnie od ich umiejscowienia na kuli ziemskiej.
      Można więc powiedzieć, że w warunkach globalizacji następuje mieszanie się wartości kulturalnych, społecznych, technologicznych i wszelkich innych. Proces ten, raz uruchomiony, przebiega w znacznym stopniu niezależnie i poza kontrolą ludzi, których dotyczą jego konsekwencje. Powszechny charakter globalizacji oznacza, że przebiega ona na całym świecie.
      Zacytowane powyżej źródła ujmują globalizację w sposób popularnonaukowy i bardzo ogólny. W Słowniku zarządzania i finansów zawarto definicję, zgodnie z którą globalizacja jest procesem upodabniania się gustów oraz oferty produktów i usług na całym świecie, w wyniku czego popyt jest zaspokajany produktem o charakterze globalnym, a nie lokalnym[8]. Pojęcie globalizacji jest bardzo ściśle powiązane z przemianami globalnej gospodarki. Gospodarka globalna jest to taka gospodarka, w której wszystkie czynniki produkcji mogą swobodnie krążyć po całym świecie. Należy wskazać, że współcześnie niemal wszystko może być produkowane i rozprowadzane w dowolnym miejscu na kuli ziemskiej. W gospodarczej praktyce oznacza to przede wszystkim realizację każdego elementu produkcji w takiej lokalizacji, w której można to robić przy najniższych kosztach. Z drugiej strony produkty i usługi sprzedawane są tam, gdzie można notować najwyższe zyski[9]. Łatwo zauważyć, że globalizacja ujmowana jest zazwyczaj w kategoriach ekonomicznych i handlowych. Tymczasem z punktu widzenia bieżących rozważań istotne jest przede wszystkim jej przełożenie na zjawiska społeczne i kulturowe.
      Globalizacja jest procesem wzbudzających silne emocje i interpretowanym w sposób bardzo skrajny. Ma zarówno swoich zdeklarowanych zwolenników, jak i zdeterminowanych przeciwników. Jest przedmiotem wielu publikacji i opracowań, dyskusji i sporów, a nawet demonstracji i starć ulicznych. W globalizacji bardzo silnie odzwierciedla się element masowości. Nietrudno wywnioskować, że ma ona swoje zarówno pozytywne i pożądane, jak i negatywne i niewskazane konsekwencje. Przy okazji rozważań na temat globalizacji, często wspomina się o pojęciu globalnej wioski. Określenie to zaproponował kanadyjski teoretyk komunikacji H.M. McLuhan w odniesieniu do trendu, w którym sposoby komunikacji masowej znoszą przestrzenne i czasowe bariery, stwarzając ludziom na całym świecie możliwość porozumiewania się na masową, bezprecedensową skalę. Dzięki ogromnej dostępności, a także szybkości i łatwości komunikowania, znany ludziom świat staje się więc jedną wielką wioską, zaś jednostki i grupy ludzkie egzystują coraz bliżej siebie, choć odległości przestrzenne pozostają takie same, jak dawniej[10]. Mówiąc o komunikacji, McLuhan miał na myśli proces porozumiewania się. Warto jednak dodać, że w tym przypadku istotne jest również przemieszczanie się - dzięki powszechnej dostępności środków transportu oraz stale spadającym kosztom podróżowania, ludzie z całego świata mogą swobodnie krążyć po wszystkich kontynentach i wchodzić w kontakty bezpośrednie.
      Globalizacja jest procesem przekładającym się na dalece posuniętą unifikację i uniwersalizację ludzkiej kultury. Ma więc silny związek z kulturą masową. Z punktu widzenia poszczególnych jednostek ludzkich oraz społeczeństw, globalizacja powoduje sukcesywne kurczenie się współczesnego świata. W trwającej na całym świecie debacie na temat globalizacji zwykle uwypukla się jej gospodarcze i ekonomiczne aspekty, marginalizując jednocześnie kwestie polityczne i kulturowe. Tymczasem sprawy te mają ogromne znaczenie dla ludzkiej egzystencji. Globalizacja powoduje mieszanie się kultur, sprzyjając zarówno zbliżaniu się jednostek i grup, jak i występowaniu konfliktów i nieporozumień. Procesy globalizacyjne przekładają się silnie na codzienne życie poszczególnych ludzi.
      Związane z globalizacją zjawiska o najrozmaitszym charakterze mają zarówno pozytywne, jak i negatywne następstwa. Procesy ekonomiczne i gospodarcze przyczyniają się do niwelowania barier pomiędzy ludźmi na całym świecie i stwarzają warunki do swobodnej i nieskrępowanej wymiany informacji, a dystans pomiędzy ludźmi różnych kultur ulega stałemu zmniejszeniu. Dzięki coraz bardziej ścisłej współpracy różnych środowisk, możliwe jest permanentne podnoszenie poziomu i komfortu ludzkiego życia. Z drugiej jednak strony, gospodarcze aspekty globalizacji powodują różnicowanie się dochodów i dramatyczne pogłębianie różnic pomiędzy grupami najbogatszych i najbiedniejszych. Następują światowe kryzysy gospodarcze, a masowe przemieszczanie się dużych grup ludności powoduje znaczną degradację środowiska naturalnego. Otwierające swoje oddziały na całym świecie korporacje wyzyskują tanią siłę roboczą w biednych krajach, a w państwach wysoce rozwiniętych spada zapotrzebowanie na pracę. W niespotykanej dotychczas skali światem zaczynają kierować wartości ekonomiczne i kult pieniądza oraz posiadania[11]. Z punktu widzenia niniejszego artykułu najważniejsze jest jednak to, że w warunkach multikulturowości stopniowo zanikają oryginalne kultury lokalne.
      Globalizacja jest więc często interpretowana jako poważne zagrożenie dla lokalnej tradycji i kultury. W poszczególnych regionach różnych krajów świata przyjmowane są wartości promowane i upowszechniane przez globalnie dominujący trend kulturalny. Dobrym przykładem takiego stanu rzeczy jest kulturalny panamerykanizm - na skutek gospodarczej i politycznej hegemonii Stanów Zjednoczonych, współcześnie w niemal wszystkich krajach świata egzystują kulturalne, pochodzące z tego kraju wartości. Obecnie, na gruncie międzynarodowej dyskusji na temat globalizacji coraz częściej podkreśla się wynikające z niej zagrożenia dla zasobów i wartości kulturalnych, proponując również kolejne rozwiązania tego problemu. Jednym z możliwych scenariuszy jest tzw. globalny pluralizm kulturalny, zakładający integrację tradycji lokalnych z dominującymi wartościami światowej kultury masowej, przy zachowaniu jednego i drugiego nurtu[12].
      Choć ostateczny charakter i wyraz kultury masowej i globalizacji nie są jednorodne, a oba zjawiska niosą zarówno pozytywne, jak i negatywne konsekwencje, można stwierdzić, że wynikające ze współczesnych przemian kulturowych następstwa stanowią duże zagrożenie dla tradycyjnych zasobów kultury lokalnej. Zależność tę zaprezentować można na bardzo wielu przykładach. W niniejszym opracowaniu autorka koncentruje się na tradycyjnej kulturze lokalnej Żywiecczyzny.

3. Żywiecka tradycja regionalna. Charakter i czynniki zagrożenia

     Ziemia Żywiecka, nazywana także Żywiecczyzną, jest geograficznym i etnograficznym regionem, zlokalizowanym w południowej części województwa śląskiego oraz w południowo-zachodniej części województwa małopolskiego. Stolicą Żywiecczyzny jest miasto Żywiec. Ziemia żywiecka stanowi region zróżnicowany zarówno pod względem geograficznym, jak i historycznym, a także etnograficznym, kulturalnym i społecznym. Szczególnie charakterystyczną grupę etniczną Żywiecczyzny tworzą żywieccy górale, określani czasem mianem Żywczaków. Zbiorowość ta ujawnia własną, wyrazistą kulturę, dysponując tradycyjnymi strojami, specyficzną gwarą, sztuką i obyczajowością. Obecna postać żywieckiej kultury stanowi wypadkową wzajemnego wpływu grup pasterzy i rolników, którzy na przestrzeni dziejów zamieszkiwali ten region. Oba środowiska wchodziły w bliskie kontakty, z czasem coraz bardziej zacieśniając więzy środowiskowe. W efekcie ukształtowana została kultura góralska, szczególnie charakterystyczna dla tego regionu[13].
      Górale żywieccy stworzyli liczne wartości kulturalne, ujawniające się w wielu aspektach codziennej egzystencji. Wypracowali specyficzny styl budownictwa drewnianego, które silnie odzwierciedla związki mieszkańców z naturą. Budynki różnego przeznaczenia przez setki lat były wznoszone zgodnie z bardzo charakterystycznym wzorem oraz zachowaniem specyficznych reguł konstrukcyjnych. Górale stosowali dość jednolity materiał, a gmachy budowano z wykorzystaniem podobnych rozwiązań technicznych. Do czasów obecnych przetrwało niewiele tradycyjnych budynków, a obecnie ten rodzaj budownictwa obserwować można głównie na przykładzie budowli o przeznaczeniu sakralnym. Żywiecczyzna odznacza się także szczególnie barwnym, oryginalnym folklorem. Górale żywieccy rozwinęli i przez pokolenia doskonalili liczne dziedziny sztuki, przede wszystkim takie, jak malowanie na szkle, bibułkarstwo, zabawkarstwo i piernikarstwo. Ujawniali także szczególną kreatywność w zakresie rzemiosła tradycyjnego, architektury krajobrazu i obrzędowości[14].
      Za szczególnie charakterystyczny dla Żywiecczyzny obrzęd ludowy uznaje się dziady żywieckie, określane także mianem jukacy. Jest to barwny korowód przebierańców, który pojawia się w miejscowościach żywieckich w sylwestrowy lub noworoczny wieczór. Dziady żywieckie charakteryzują się szczególnie rygorystyczną organizacją oraz ściśle określoną prezencją poszczególnych uczestników. Tradycyjne stroje miały bardzo oryginalny charakter, same zaś dziady cechuje wyrazisty, huczny i burzliwy przebieg. Rolą artystów było przede wszystkim wzbudzanie u widzów silnych emocji - jukace nieustannie biegają, hałasując i tańcząc, grając na ludowych instrumentach. Wyraz imprezy jest radosny i ludyczny - kolędnicy sieją wesoły zamęt, angażują uwagę i emocje mieszkańców, wnoszą element dynamiki i ruchu, wywołują poruszenie[15]. Na przestrzeni ostatnich lat zwyczaj dziadów żywieckich ulega pewnym transformacjom. Powoli zanika w żywieckich wsiach, zyskując postać zorganizowanej imprezy o charakterze miejskim. Nadal jednak jukace stanowią oczekiwany element obchodów końca starego i początku nowego roku, a większość dawnych zasad obrzędu jest rygorystycznie przestrzegana[16].
      Nietrudno zauważyć, że wszystkie wymienione elementy żywieckiej kultury podlegają przemianom i ograniczeniom. Tradycyjne budownictwo drewniane zostało wyparte przez nowoczesne rozwiązania konstrukcyjne, a gmachy stawiane według ustalonych zasad należą dzisiaj do rzadkości. W ostatnich latach można obserwować powstawanie domów, budowanych zgodnie z tradycyjnymi wskazaniami, ale są to głównie obiekty reprezentacyjne, przeznaczone dla turystów, uatrakcyjniane regionalnymi elementami zdobniczymi. Raczej nie buduje się w tym stylu autentycznych domostw mieszkańców regionu. Stawiane obecnie budynki są coraz mniej zróżnicowane, a w coraz większym stopniu przystosowane do współcześnie panujących trendów, konformistyczne i uproszczone, z wykorzystaniem najnowszych technologii. Zamierają także tradycje artystyczne. Obecnie produkcja tradycyjnych przedmiotów góralskich, takich jak zabawki drewniane czy ozdoby bibułkowe, jest procesem realizowanym przez niewielkie warsztaty rodzinne, których jest coraz mniej. Wytwarzanie dzieł sztuki ludowej nie ma charakteru masowego i nie tworzy gałęzi regionalnego przemysłu. Wynika to najprawdopodobniej z faktu, że popyt na tego rodzaju wytwory jest bardzo niewielki, a rynek zbytu - wąski i płytki, łatwy do nasycenia. Z drugiej jednak strony, pewne elementy folkloru żywieckiego ujawniają bardzo dobrą kondycję i cieszą się dużą popularnością. Dotyczy to przede wszystkim muzyki góralskiej, której wykonawcy prezentują się na corocznych imprezach kulturalnych w wielu miejscowościach. Podczas miejskich i plenerowych imprez muzycznych prezentowane są tradycyjne stroje góralskie, a niektóre zespoły lokalne zyskują szeroką publiczność.
      Obserwowane przemiany wynikają z co najmniej kilku przyczyn, wszystkie te przyczyny zdają się jednak być powiązanymi z kulturą masową i globalizacją. Wraz z transformacjami społecznymi zmienia się profil potrzeb mieszkańców Żywiecczyzny. Przeciętny góral jest obecnie osobą cywilizowaną, dysponującą dostępem do najnowszych technik komunikacji. Tania i nieskomplikowana rozrywka, wraz z telewizją i Internetem, przenika do każdego góralskiego domu. Życie wiejskie traci swą integralność, a wiejska społeczność w znacznej mierze stała się satelitarnym zapleczem ośrodków wielkomiejskich. Wsie coraz częściej spostrzegane są jako sypialnie dla pracowników miast. Młodsze pokolenia górali tracą silne dotychczas więzi ze środowiskiem wsi, pracując i realizując większość swojego życia w mieście. Wieś w sposób bardzo radykalny zmienia swoje oblicze. Potrzeba regionalnych rozrywek i obcowania z lokalną sztuką traci na sile. Umiera wiejskie życie zbiorowe, jeszcze całkiem niedawno przebiegające w warunkach grupowych, bardzo silnych więzi pomiędzy jednostkami i rodzinami.
      Z punktu widzenia autorki artykułu, dużą odpowiedzialność za opisane przemiany ponoszą wspomniane zjawiska kultury masowej i globalizacji. W warunkach zmasowanego napływu nowoczesnych rozrywek i dostępności współczesnych środków przekazu, tradycyjne obrzędy czy elementy folkloru w oczach dzisiejszych odbiorców znacznie tracą na wartości. Dotyczy to przede wszystkim najmłodszych przedstawicieli środowiska żywieckich górali. Za pośrednictwem najnowszych rozwiązań komunikacyjnych mogą oni brać udział w globalnej kulturze masowej, która jest łatwo dostępna, tania i stwarza atrakcyjny komfort mało zaangażowanego odbioru. Ponadto, miejscowy folklor także staje się elementem medialnego przekazu - na przykład jukacy nie trzeba już obserwować bezpośrednio, można bowiem obejrzeć filmowy lub fotograficzny materiał w Internecie. Z tego punktu widzenia kulturę masową i globalizację uznać można za czynniki zagrażające żywieckiej kulturze regionalnej.
      Z drugiej strony należy wskazać, że współczesne przemiany żywieckich tradycji przebiegają w szerokim kontekście globalnych transformacji kulturowych, i że tradycje wykazują pewien optymistycznie nastrajający potencjał adaptacyjny. Proces stopniowej ewolucji regionalnych wartości kulturalnych jest procesem bardzo interesującym i wieloaspektowym. Na uwagę zasługuje przede wszystkim zjawisko stopniowej asymilacji regionalnych wartości kulturalnych przez mainstream kultury globalnej. Założony przez należących do grupy żywieckich górali braci Golec zespół Golec Uorkiestra może być przykładem przystosowania regionalnych wartości kulturalnych do potrzeb kultury masowej - jego muzyka oparta jest na tradycyjnych wzorcach artystycznych, ale wykonywana i nagrywana w formie popularnej, atrakcyjnej dla szerokich mas odbiorców. Popularność twórczości Pawła i Łukasza Golców może być pewnym potwierdzeniem sensowności idei wspomnianego globalnego pluralizmu kulturalnego.
      Być może więc umasowienie hermetycznej i oryginalnej, tradycyjnej kultury regionalnej jest w pewnym sensie pozytywnym wskaźnikiem możliwości adaptacyjnych ludzkiego dziedzictwa kulturowego? W tej perspektywie tendencje masowe i globalizacyjne nie byłyby zagrożeniem, lecz bardziej szansą na przetrwanie unikalnych wartości kultury lokalnej w nurcie nieuniknionych, bo w znacznej mierze naturalnych i spontanicznych przemian społecznych.

Podsumowanie

     Jak wykazano, tradycja regionalna jest unikalnym i oryginalnym elementem ludzkiego dziedzictwa kulturalnego. Wskazuje na odrębność i autonomię wspólnot zamieszkujących konkretne, niewielkie obszary. Jest także ważnym odzwierciedleniem różnorodności i zmienności gatunku ludzkiego, czyli cech, które przekładają się na barwność ludzkiej cywilizacji. W tradycji ujawnia się komunikacja pomiędzy poszczególnymi generacjami regionalnych wspólnot. Pozwala ona zachować ciągłość zbiorowości, pomimo przemijania kolejnych pokoleń.
      Kultura masowa jest produktem przemian społecznych, które nastąpiły w dobie industrializacji i urbanizacji. Pomimo faktu, że pojęcie to wprowadzono stosunkowo niedawno, można zakładać, że zjawisko kultury masowej istniało od zawsze, egzystując równolegle z kulturą elitarną. Zasoby kultury masowej oceniać należy z różnych punktów widzenia, niewątpliwie ma ona zarówno pozytywne, jak i negatywne aspekty. Kultura niska wpisuje się w nurt globalizacji, oznaczającej tutaj przede wszystkim mieszanie się zwyczajów i obyczajowości różnych grup ludzkich, funkcjonujących na całym świecie. Globalizacja jest motorem napędowym kultury masowej, a z drugiej strony - kultura masowa sprzyja postępowi globalizacji.
      Kultura górali żywieckich jest dobrym przykładem unikalnego dziedzictwa regionalnych wartości. Przejawia się w wielu aspektach funkcjonowania społeczności Żywiecczyzny, takich jak budownictwo, sztuka, język czy obrzędowość. Obecnie obserwować można pewne objawy zanikania kultury żywieckiej, co manifestuje się przede wszystkim w widocznych transformacjach poszczególnych, wymienionych jej elementów. Globalizację i kulturę masową można uznać za czynniki zagrażające żywieckim tradycjom. Jednak w obliczu nieuchronnych i w znacznej mierze naturalnych przemian społecznych, można je uznać także za pewną szansę na przetrwanie wartości lokalnych w nurcie masowego dziedzictwa kultury globalnej.


Abstract
Ewa Sychowska
The Disappearance of Customs and Rituals in the Żywiec Region. Mass Culture and Globalization as Threats to the Local Tradition

     This work contains reflections on the influence of mass culture and globalization on the disappearance of traditional cultural values ​​of Żywiec. The thesis was formulated, according to which mass culture and globalization pose a threat to local traditions, displacing them, causing them to transform and deprive them. The phenomenon of local culture was presented, analyzing its definition, meaning and sense for human civilization. The concept of tradition and its relationship with regional culture is presented.
     The study also includes a discussion of the phenomena of mass culture and globalization. Based on the available definitional approaches, their origin, essence and meaning were analyzed. The most important implications of their presence for particular areas of human civilization development are underlined. The influence which both phenomena exert on the cultural plane of human functioning is described.
     The original and specific regional culture of Żywiec Highlanders was presented. An assessment of its contemporary condition has been made, using specific examples of areas of culture and art. The influence of mass culture and globalization processes on Żywiec traditions was estimated, drawing synthetic conclusions from the considerations. The accepted thesis was confirmed in part, revealing also another, much more positive and optimistic kind of influence of mass culture and globalization on the elements of regional culture.

     Keywords: Żywiecczyzna, regional culture, tradition, mass culture, globalization


[1] M. Schack, Regional identity in border regions: The difference borders make, "Journal of Borderlands Studies", Vol. 16, 2001 - Issue 2, s. 101-102.
[2] I. Bukowska-Floreńska, Kultury regionalne w społeczeństwach nowoczesnych. Problemy i propozycje badawcze, "Studia Etnologiczne i Antropologiczne" 2, 1999, s. 15.
[3] A. Giddens, Życie w społeczeństwie posttradycyjnym [w:] U. Beck, A. Giddens, S. Lash, Modernizacja refleksyjna. Polityka, tradycja i estetyka w porządku społecznym nowoczesności, PWN, Warszawa 2009, s. 87.
[4] A. Pasek-Gawlikowska, "Kultura masowa" i co dalej...?, "Rozprawy Społeczne" 2013, tom VII, nr 2, s. 57-58.
[5] Ibidem, s. 58.
[6] Globalizacja, Słownik języka polskiego PWN, https://sjp.pwn.pl/szukaj/globalizacja.html, dostęp: 11.07.2019 r.
[7] Globalizacja, Encyklopedia Powszechna PWN, https://encyklopedia.pwn.pl/szukaj/globalizacja.html, dostęp: 12.07.2019 r.
[8] R. Koch, Słownik Zarządzania i Finansów. Narzędzia, terminy, techniki od A do Z, Wyd. Profesjonalnej Szkoły Biznesu, Kraków 1997, s. 76.
[9] L. C. Thurow, Przyszłość kapitalizmu, Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 1999, s. 157-220.
[10] M. McLuhan, Zrozumieć media. Przedłużenia człowieka, WNT, Warszawa 2004, s. 330
[11] B. Kaczmarek, Ekonomiczne i społeczne następstwa globalizacji, "Annales. Etyka w życiu gospodarczym" 2014, vol. 17, nr 1, s. 44.
[12] W. Misiak, Globalizacja - więcej niż podręcznik, Centrum Doradztwa i Informacji Difin, Warszawa 2010, s. 110-114.
[13] B. Rosiek, Cechy charakterystyczne Żywiecczyzny [w:] Nowe ścieżki edukacji regionalnej na Żywiecczyźnie. Poradnik dla edukatorek/edukatorów, Fundacja Braci Golec, http://fundacjabracigolec.pl/images/multimedia/publikacje/Fundacja_Braci_Golec-publikacja.pdf, dostęp: 27.07.2019 r.
[14] E. Sychowska, Jukace gonią po Żywcu. Tradycja dziadów żywieckich jako symbol tożsamości regionalnej, "Antrophos?", Nr 27/2018, s. 157-159.
[15] Ibidem, s. 159-161.
[16] Jukace w Żywcu głośne i kolorowe na moście Solnym. Żywieckie Dziady 2019, https://dziennikzachodni.pl/jukace-w-zywcu-glosne-i-kolorowe-na-moscie-solnym-zywieckie-dziady-2019-zobaczcie-zdjecia/ar/13776694, dostęp: 20.07.2019 r.

do góry









































strona 141








































strona 142








































strona 143








































strona 144








































strona 145








































strona 146








































strona 147








































strona 148








































strona 149








































strona 150








































strona 151








































strona 152








































strona 153

główna anthropos? teksty autorzy rada recenzentów dla autorów indeksacja archiwum   English version